اگروونەركاسىپتىك كەشەن:  داعدىلى قالىپتان يننوۆاتسيالىق قالىپقا ءوتۋ

ەلباسى ساندىق قانا ەمەس, سونداي-اق ساپالى وزگەرىستەردى دە مەڭزەپ, «اقىل­دى تەحنولوگيالار» – بۇل اوك-ءتى دامىتۋدا سەرپىلىس جاساۋ ءۇشىن مۇم­كىندىك» دەپ سانايدى. «شيكىزاتتى قاي­تا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نا­رىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شىعۋىمىز قاجەت. بۇل ماسە­لەنى شەشۋگە بارلىق اگرارلىق كەشەننىڭ تۇبەگەيلى بەت بۇرۋى ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى. بۇل اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ ءاربىر سەگمەنتىندە بۇكىل جۇمىس كەزەڭى بويى اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋدى, جاڭا تەح­نولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋمەن جانە ولاردى وتاندىق جاعدايعا بە­يىم­دەۋدى, «اقىلدى تەحنولوگيالار» ار­قىلى ونىمدىلىكتى بىرنەشە ەسە ارتتىرۋدى بىلدىرەتىن كەشەندى ماسەلە.

«اقىلدى تەحنولوگيالار» – اياسى تار ماقسات ەمەس, پراكتيكادا ساۋاتتى, شەبەر قولدانۋعا بولاتىن ءتيىمدى قۇرال. ناتيجەسىندە اوك ەڭبەك ونىم­دىلىگىن جانە قايتا وڭدەلگەن اۋىل­شارۋا­شىلىق ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن بەس جىل ىشىندە كەم دەگەندە 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ ءۇشىن اگرارشىلارعا مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىس. ياعني جولداۋدا قويىلعان ماقساتتارعا جەتۋگە جول اشىلادى.

اتادان بالاعا قالدىرىلىپ وتىر­عان جەر-اناعا دەگەن ماحاببات «تسيفر­لىق رۋحتى» سىڭىرگەن, سوندىقتان دا «اقىلدى تەحنولوگيالارعا» قازىر­گى شا­رۋا­شىلىقتىڭ شاماسى جە­تە مە؟ تولىق سەنىممەن – ء«يا» دەپ اي­­تا الامىن! استانادا وتكەن ەكسپو كو­رمەسى بىزگە بولاشاق – بۇل شى­نا­يىلىق ەكەنىن كورسەتتى. ەكسپو ايا­سىندا ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادە­ميا­­نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن, ءوزىم قاتىسقان ينجەنەرلەر مەن عالىم­داردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. كونگرەسكە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, «جاھاندىق ەنەرگيا» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ 18 لاۋرەاتى, ەنەرگەتيكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلەرى, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى 2000-نان اس­تام عالىم, ساراپشى قاتىستى. مەن, اگرارلىق عىلىممەن اينالىساتىن مامان رەتىندە, وسى سالانىڭ عالىم­دارىنىڭ وي-پىكىرلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتىم. الەمدە قانداي ۇردىستەر بار؟ ءبىز قايدا بەت الىپ كەلەمىز؟ 1000-نان استام بايانداما تىڭدالدى. اگرارلىق عىلىم سالاسىندا برازيليا شتاتىنىڭ ءمينيسترى جواو كارلوس دە سوۋزا مەيرەللەستىڭ, نوبەل سىي­­لى­عىنىڭ لاۋرەاتى ريككاردو ۆا­لەن­تينيدىڭ, تاۆريا مەملەكەتتىك اگرو­تەح­نولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, كيەۆ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بىر­­قاتار عالىمداردىڭ جانە باس­قا­لارىنىڭ باياندامالارى تىڭدالدى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بۇ­گىن­گى تاڭدا بۇكىل الەمدە تەك اگرار­لىق ونىمدەر سەكتورى تۇششى سۋدى پايدا­لانۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ شامامەن 80%-ىن, ەنەرگياعا جالپى سۇرانىستىڭ 30%-ىن جانە پارنيكتىك گازداردىڭ تەحنوگەندىك شىعارىندىلارىنىڭ 24%-ىن قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى. بولاشاقتا جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ 70%-عا ارتادى, سەكتور رەسۋرستاردىڭ تەڭ­دەس­سىز قىسىمىنا جانە كليماتتىق جۇيە­لەردىڭ كۇشتى اۋىتقۋىنا تاپ بولادى دەپ كۇتىلۋدە. جاھاندىق اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەلەرى, ولاردىڭ بولاشاق ۇرپاققا قولداۋ كورسەتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ويلاناتىن كەز كەلدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ يدەياسى – ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋعا كوشۋ جانە پانارالىق يننوۆاتسيالىق ورتا­لىقتار قۇرۋ ءبىزدىڭ بولاشاقتىڭ نەگىزگى كومپونەنتى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا اگرارلىق سالاداعى عىلىم جانە بيزنەس ءۇشىن جاڭا ستراتەگيالىق مودەل ىسكە قوسىلادى. ال عىلىم مەن بيزنەستى جاقىنداستىرۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ كەڭسەلەرى قاجەت. ينجەنەرلىك اكادەميادا وسىنداي كوممەرتسيالاندىرۋ كەڭسەسى ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بازاسىندا الدەقاشان قۇرىلعان. ءدال وسى كەڭسە نارىقتىق جانە تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسقا باعىت­تالعان كابينەتتىك زەرتتەۋلەردەن قول­دان­بالى زەرتتەۋلەرگە كوشۋ ءۇشىن بەرىك كوپىر قۇراتىن بولادى.

ءبىز تسيفرلاندىرۋدىڭ باسقارۋعا كومەكتەسكەنىن, ەكونوميكا جانە ەنەرگەتيكا ەكولوگيالىققا اينالعانىن, ال جەل مەن كۇن شارۋانىڭ ۇيرەنشىكتى سەرىك­تەرىنە ونىڭ كومەكشىلەرىنە اي­نال­عانىن كورىپ وتىرمىز. شارۋانىڭ جاڭارتۋعا دايىندىعى تۋرالى سۇراققا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى جاۋاپ بەرە الادى. اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى بىرتە-بىرتە جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋدە. وتە ماڭىزدى جايت, مەنەدجمەنت, كادر ساياساتى, سونداي-اق تەحنولوگيالىق جاراقتاندىرۋ, ەگىنشىلىك جاعىنان ساپالى وزگەرۋدە. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكامىزدا اۋىلشارۋاشىلىق جالپى ءونىمى شامامەن 3%-عا ءوسىپ, كولەمى بويىنشا 4 ترلن تەڭگەدەن اس­قا­نىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. ءوسۋ وسىم­دىك شارۋاشىلىعىندا جانە مال شارۋاشىلىعىندا بايقالدى.

ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ پراكتيكالىق تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ونىڭ ودان ءارى ءوسۋ الەۋەتىن كورىپ وتىرمىن, ويت­كەنى قازىردىڭ وزىندە بيزنەستىڭ كەزەك­تى تەحنولوگيالىق باسپالداعىنا ورلەۋى ناتيجەلىلىكتى ارتتىراتىنىن بىلەمىن. 2014 جىلى مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ كوپ سالالى اگروحولدينگكە كەلگەندە ونىڭ جەتىستىكتەرىن دە اتاپ ءوتىپ, «بايسەركە-اگرو» جشس-سىن قازاق­ستاندا اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورلارىن دامىتۋعا باعىت-باعدار بەرەدى دەپ اتاعانىن ەسكە تۇسىرە وتىرىپ, مىناداي پاراللەلدەردى جۇرگىزىپ كورەيىن. ءبىز وسىنداي جوعارى باعانى ماقتان ەتەمىز. بىراق ودان دا ماڭىزدىسى, ول مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا­لاردى قولدانۋ, باسقارۋدى جەتىل­دىرۋ باعى­تىنداعى ءبىزدىڭ ءينتۋيتيۆتى قوزعالىسىمىز بولىپ تابىلادى.

پرەزيدەنت ءوز نازارىن اگروبيز­نەس­تىڭ عىلىمي قۇرامىنا اۋدار­عان. بىر­نەشە جىل بۇرىن, اتا-بابا­مىز­دان كەلە جاتقان ادىستەرمەن ۇيرەنشىكتى قالىپ­تان شىعا المايتىنىمىزدى تۇسىنگەن سەرىكتەستىك اگروونەركاسىپتىك سەكتوردى قولداۋ ءۇشىن قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە قازاق ۆەتەريناريا عزي-مەن بىرگە قۇرىلعان قازاگرويننوۆاتسيا مەم­لە­كەتتىك مەكەمەسىمەن ىنتىماق­تاس­تىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بيىلعى جىلى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكا­دەميامەن كەلىسىمگە كەلدى. ءبىز­دىڭ عىلىمي ارىپتەستەرىمىزدىڭ ارقا­سىن­دا وسىمدىكتەردى قورعاۋ, مال شارۋا­شى­لى­عىنىڭ ونىمدىلىگىن ساقتاۋ جانە ارت­تىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە جاڭا ين­نو­ۆاتسيالىق ادىستەر مەن تەحنولوگيالارعا, زاماناۋي زەرتتەۋلەرگە قول جەتكىزدىك.

عالىمداردىڭ ۇسىنىستارىنا سۇيە­نىپ, بۇكىل تەحنيكا جانە قۇرى­لىم­دار پاركىن جاڭعىرتتىق, ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن, موتيۆاتسيا جانە ما­مان­داردى وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ بو­يىن­شا جۇمىستى جاقسارتتىق. ياعني وندىرىستىك تسيكلدىڭ بىردە-ءبىر بول­­شەگىن نازارىمىزدان تىس قال­دىر­­ماي كەشەندى قاراستىردىق. بۇل بىزگە اۋىل­شارۋاشىلىق داقىلدارىن وڭدەۋ, قايتا وڭدەۋدى قازىرگى تالاپقا ساي جا­ڭارتۋ, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندى­رىسىنىڭ جانە ونىڭ ناتيجەلىلىگىن ارت­تىرۋ پرو­تسەس­تەرىن جاقسارتۋعا ايتار­لىقتاي سەپ­تىگىن تيگىزدى.

 كەمىندە ەكى جىلدىڭ ىشىندە قول جەتكەن ناتيجەلەردىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ حولدينگ الماتى وبلىسىنىڭ ۇزدىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرالىمىنا اينالدى, 2015 جىلى شاعىن جانە ورتا اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ ىشىنەن قازاقستاننىڭ ۇزدىك كومپانياسى رەتىندە «التىن ساپا» سىيلىعىنا يە بولدى. بىراق ءبىز ءوزىمىزدى دامىتۋدى توقتاتقان ەمەسپىز, سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا ۇزدىكسىز ءبىلىم, ماماندىقتى ج­ە­تىل­دىرۋ تاقىرىپتارى كومپانيانىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ادەتتەگى احۋالعا اينالدى. بىزگە وقىتۋ سەمينارلارى مەن شەبەرلىك-ساباقتار عانا ەمەس, كاسىبي ءوسۋ ءاربىر قىزمەتكەر ءۇشىن باستى ىنتالاندىرۋشى فاكتورعا اينالعانى ماڭىزدى. ءوزىمىزدىڭ «بايسەركە-اگرو» وقۋ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىن قۇر­دىق, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – اوك باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل يننوۆاتسيالىق مودە­لىن قالىپتاستىرۋ. وندا ماگيستر-عالىمدار, PhD دوكتورلار, پروفەسسور, اكادەميكتەر جۇمىس اتقارادى.

ءبىز پاركتى جاڭارتىپ, الەمنىڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن تارتتىق. تەڭگەرىمىندە 10 000 گا ەگىستىك جەر بار, ونىڭ 550 گەكتارىندا جەراستى تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇ­يەسى قولدانىلادى. بۇل جۇگەرى, سويا, جوڭىشقا, بيداي, ارپا جانە باسقا دا داقىلداردى ءوسىرۋ كەزىندە ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

وتاندىق عىلىممەن جانە شەتەل­دىك عالىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقا­سىندا «بايسەركە-اگرو» اگروحول­دينگى قازىردىڭ وزىندە الەمدىك دەڭگەي­دە باتىل باسەكەلەسۋگە بولاتىن كورسەت­كىش­تەرگە قول جەتكىزگەنىن ماقتان تۇتا­مىز. زاماناۋي قايتا وڭدەۋشى كاسىپ­ورنى بار اگروحولدينگ جوعارى ساپالى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن – ايران, يوگۋرت, قايماق, سۇزبە, ىرىمشىكتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن شىعاردى. زاۋىتتىڭ قۋاتى – جىلىنا 3 000 توننا ءونىم.

وسىرىلگەن ەليتالى تۇقىمدى مال­دىڭ ەتىنەن حولدينگ ءوز ەت كومبيناتىندا ىستالعان جانە جارتىلاي ىستالعان شۇجىقتاردى, شۇجىق جانە وزگە دە ەتتەن جاسالعان جارتىلاي فابريكاتتاردى وندىرەدى. ونىڭ ونىمدىلىگى – جىلىنا 1 250 مىڭ توننا ەت.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستاعان ەلىمىز ناقتى ەكونوميكا­داعى ءبىزدىڭ سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيا­لىق تار­تىم­دىلىعىن كوتەرۋگە تاباندى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. بۇل جەردە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ىسكەرلىك بەل­سەن­­دىلىگىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن جاڭا قادامع­ا اينالعان, ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ ايت­قانداي, ستراتەگيالىق سيپات­قا يە مەملەكەت باسشىسىنىڭ امە­ريكا قۇراما شتاتتارىنا جاساعان ساپارى­نىڭ ماڭىزى زور.

اقش پەن قازاقستان اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا قارىم-قاتىناس­تاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن مويىندايدى جانە وسى سالاداعى ىنتى­ماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى جالعاستى­رادى. ساپار قورىتىندىلارى بويىنشا ەلەۋلى ينۆەستيتسيالار جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن ترانسفەرت­تەۋدى ەلىمىزگە تارتۋدىڭ جاڭا مۇم­كىن­دىكتەرىن اشاتىن قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى كوپتەگەن جاڭا كەلىسىم­شارتتار جاسالدى.

ءبىزدىڭ اگروحولدينگ تە تىس قالعان جوق, «Global Beef Investments» امە­ري­كا­لىق كومپانياسىمەن ىنتى­ماق­­تاس­­تىق تۋرالى شارتقا وتىردى. امە­­­ري­­­كالىق سەرىكتەستەرىمەن بىرگە «بايسەركە-اگرو» قازاقستاندا جوعارى گەنەتيكالىق مالدى ءوسىرۋ تەحنولوگيا­سى مەن ەمبريوندار ارقىلى رەپرودۋكتسيالارىن ەنگىزۋدى باستايدى. بۇل ءۇشىن گەنەتيكالىق زەرتحاناسى بار تۇتاس سەلەكتسيالىق ورتالىق قۇرىلادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆ وسى جوبانىڭ كەلەشەگىمەن تانىسىپ, وسى باعىتقا تولىق قولداۋ كورسەتۋگە تاپسىرما بەردى.

مەنىڭ ويىمشا, كوپتەگەن قازاق­ستاندىق اگرارشىلار ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا كورسە­تىل­گەن اوك ماقساتتارى مەن مىندەت­تەرى تۇجىرىمدالعان جولدارى ناق­تى نۇسقاۋعا اينالدى. بۇل ءۇشىن قازاق­ستان­دىق اگرارشىلاردىڭ قۇندى رەسۋرس­تارى بار, ولار: جەر, ءدامدى جانە پاي­دالى ازىق-ت ۇلىكتەردى وندىرۋدە اتا-با­با­لارى­مىز­دىڭ سان عاسىرلىق تاجىريبەسى, جاس سانا جانە ءوز ىسىندە ۇزدىك بولۋ ماقساتى.

تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ,

ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ يننوۆاتسيا جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, «بايسەركە-اگرو» جشس باسقارما توراعاسى